Wanneer een kind er niet in slaagt om de letters van het alfabet tot woorden te ordenen, moet er misschien gedacht worden aan dyslexie. Het raadsel rond deze neurologische stoornis, die zowel lees- als schrijfproblemen veroorzaakt, is intussen voldoende ontcijferd om een doeltreffende behandeling mogelijk te maken.
Het fenomeen van dyslexie is al heel lang gekend, maar over de oorzaken ervan tastte men in het duister. Vandaag de dag hebben de vooruitgang in het domein van de genetica, de epidemiologie en de neurobiologie enerzijds, en de nieuwe inzichten wat betreft de cognitieve invloeden anderzijds, een beter inzicht in het ontstaan van dyslexie mogelijk gemaakt. Zo weet men dat deze stoornis geen voorbijgaande hapering is in de ontwikkeling van het kind, maar een blijvend probleem bij het leren lezen en schrijven dat beslist niet vanzelf overgaat. Dyslexie komt vaker voor dan gedacht: zowat 5 à 10% van de schoolgaande jeugd zou ermee te kampen hebben.
Dyslexie heeft zeker erfelijke oorzaken, maar ook de omgeving waarin het kind opgroeit kan een belangrijke invloed uitoefenen.
Voor wat de neurobiologische component betreft, heeft men kunnen vaststellen dat kinderen van dyslectische ouders meer risico lopen om zelf ook dyslexie te ontwikkelen. Wetenschappers hebben ook de chromosomen kunnen lokaliseren die een rol zouden spelen in het ontstaan van leesmoeilijkheden.Bovendien hebben studies aangetoond dat deze chromosomen eveneens verantwoordelijk zijn voor auto-immuunziekten zoals astma en allergie.
Dat beide aandoeningen vaak samengaan, had men al vroeger opgemerkt. De dyslexie werd echter meestal uitgelegd als een gevolg van de gezondheidsproblemen van het kind, waardoor het verzwakt zou zijn. Vandaag weet men dat het geen kwestie is van oorzaak en gevolg, maar dat er tussen beide aandoeningen wel degelijk een biologisch verband bestaat.
Waaruit bestaat nu precies de neurobiologische stoornis die dyslexie heet? Eerst en vooral moet worden benadrukt dat het gaat om een slecht functioneren, en niet om een soort hersenletsel. Meer bepaald zouden er teveel zenuwcellen aanwezig zijn, omdat ze niet -zoals normaal het geval is- onder invloed van de testosteronproductie werden geëlimineerd tijdens de vijfde of zesde maand van de zwangerschap.
Waarom niet? Men vermoedt dat het te maken heeft met een sterke stress waaraan de meoder precies in die periode zou zijn blootgesteld. Het gevolg voor de baby is dat er geen asymetrie bestaat tussen beide hersenhelften, wat normaal wel het geval is. Hierdoor zou de correcte doorgang van sensoriële prikkels (gehoor, gezicht...) belemmerd worden.
Toch heeft dyslexie niet alleen te maken met aangeboren factoren. Onderzoekers zijn het erover eens dat de centrale knoop bij dyslexie een probleem is met één van de basiselementen van de taal, namelijk de fonologische module die een rol speelt bij de productie van de klanken waaruit de taal is opgebouwd.
"Om te lezen, moeten we twee basisopdrachten vervullen," zo stelt Françoise Estienne, verbonden aan een gespecialiseerd dyslexiecentrum aan de Franstalige universiteit UCL. "Ten eerste moeten we kunnen ontcijferen op welke manier de letters zijn samengevoegd zodat ze een betekenis krijgen." ‘Au - to -bus’ wordt bijvoorbeeld: autobus. Hierbij komen ook meer cultureelgebonden elementen kijken, zoals het feit dat in onze taal a+u als één klank au wordt uitgesproken.
"De tweede opdracht, die een logisch gevolg is van de eerste, bestaat erin om woorden te herkennen zonder ze telkens eerst helemaal te moeten ontcijferen. Een "normale" lezer voert beide opdrachten vrijwel onbewust uit, behalve wanneer hij geconfronteerd wordt met hem onbekende, bv. zeer technische of wetenschappelijke termen: dan gaat hij eerst bewust het woord "ontrafelen" om de betekenis, uitspraak of schrijfwijze te achterhalen."
Van zodra een kind begrepen heeft dat woorden samengesteld zijn uit klanken, dat deze klanken worden voorgesteld door letters, en dat de woorden die hij op een blad geschreven ziet evenveel klanken en sequenties hebben dan wat hij hoort, op dat moment heeft een kind het 'principe van het alfabet' ontdekt, en heeft hij de sleutel tot de kunst van het lezen in handen.
"In het geval van dyslexie loopt het vaak van bij de eerste activiteit al mis: het kind slaagt er niet in om de letters samen te voegen tot woorden," aldus Estienne. Het kan ook zijn dat deze eerste kaap toch wordt overwonnen, maar dat het kind er nooit in slaagt om de verworven kennis te globaliseren. Het zal met andere woorden elk woord dat het leest telkens weer als een nieuw woord beschouwen, en opnieuw moeten ontcijferen."
Het praktische gevolg is dat een dyslectisch kind zeer traag leest, stotterend en stamelend, waardoor het ook geen aandacht kan besteden aan de betekenis van de tekst. Wanneer het kind schrijft, splitst het woorden en woordengroepen op totaal verkeerde plaatsen, bv. eenauto bus, ipv een autobus, wat duidelijk aantoont dat het groeperen van letters tot aparte woorden niet lukt.
Wat kunt u doen als u vermoedt dat een kind dyslectisch is?
"Wanneer een normaal begaafd kind met een regelmatig schoolverloop, dat op een adequate manier heeft leren praten, lezen en schrijven, blijvende taalproblemen heeft, moet men zich afvragen of er geen hersenstoornis in het spel is," zo preciseert Estienne. Want er kunnen ook andere factoren spelen die de leesachterstand kunnen verklaren. Zo kan het zijn dat een kind op te jonge leeftijd heeft leren lezen, of met een onaangepaste leermethode (bv. de zogenaamde "globale leesmethode" die intussen echter zo goed als overal is vervangen door de syllabische methode).
Wanneer kan men zich vragen beginnen te stellen omtrent de taalvaardigheid van een kind? Vanaf 4 à 5 jaar heeft een kind een zekere rijpheid verworven die hem in staat stelt om met de taal te "spelen", zoals woorden te vinden die op elkaar gelijken, letters te herkennen, de klanken te tellen waaruit een woord is samengesteld. In dit stadium is de familiale invloed van zeer groot belang. Een kind dat veel met taal en taalspelletjes in contact komt -bv. via versjes en rijmpjes- zal meestal ook snel de leestechniek onder de knie hebben. In de derde kleuterklas moet goed worden nagegaan of een kind alle klanken duidelijk kan onderscheiden, of het geen gelijkaardige woorden met elkaar verwisselt en of het een voldoende grote woordschat bezit.
Er bestaan een hele reeks taaltests om, voor de overgang naar het eerste leerjaar, de taalrijpheid van een kind te evalueren. Enkele opdrachten zijn bijvoorbeeld: de woorden in lettergrepen splitsen (hoeveel keer moet je je mond opendoen om "ananas" te zeggen?), tellen uit hoeveel woorden een eenvoudige zin is samengesteld, zeggen welke klank "ballon" en "kanon" gemeen hebben, enz. Al deze vaardigheden worden overigens volop in de kleuterklas geoefend, maar dan in spelvorm.
Het is erg belangrijk dat een kind het nut van lezen inziet. Onderzoek heeft aangetoond dat kinderen die onmiddellijk doorhebben hoe "handig" lezen is (bv. zelf ondertitels kunnen lezen, een etiket ontcijferen, een boek kiezen op basis van de titel) sneller vorderingen maakten dan kinderen voor wie lezen een "taak" was, een passieve, sociale opgave (lezen omdat de juf of de ouders het vragen, omdat iedereen het doet...).
In het begin van de lagere school, en zelfs ook daarna nog, kan het probleem van dyslexie goed worden opgevangen, al is veel geduld en inzet vereist. Bij jonge kinderen kan een behandeling bij een logopedist al na 3 tot 4 maanden goede resultaten geven. Er wordt dan gewerkt met zeer gestructureerde en systematische oefeningen waarbij vooral wordt gewerkt rond het aspect "opbouw van taal op basis van letterklanken". Zo moet een kind woorden leren splitsen, gelijkaardige klanken samenbrengen, klanken verlengen om er een woord mee te vormen, enz. Heel veel en bijna dagelijks lezen is nodig om de verworven inzichten in praktijk om te zetten.
Toch heeft een behandeling maar kans op slagen als er een goede samenwerking bestaat tussen school (leerkracht), ouders en eventueel de logopedist.
Tenslotte willen we nog eens benadrukken dat dyslexie geen enkele invloed heeft op andere intellectuele capaciteiten, zoals begrijpen of redeneren. Dyslectische mensen kunnen net zo goed succesvolle ingenieurs of architecten worden. Genieën zoals Leonardo da Vinci, Einstein en Rodin hebben dit ten overvloede bewezen...
Albert van Gemert is zelf dyslectisch, hij is opticien en heeft een methode uitgedokterd waarbij het visuele systeem centraal ligt bij de behandelingen.
contacteer ons
Verstuur dit artikel naar een kennis
Druk dit artikel af